NMF Groningen Samen voor een mooi en duurzaam Groningen.
Menu
Tour du Boer: Dag 4

Tour du Boer: Dag 4

Dag 4 van mijn tour. De wind is me gunstig gezind, maar ik kom er na Loppersum helaas achter dat ik mijn camera ben vergeten. Toch maar weer terug en bellen naar Gert Noordhoff van de Graanrepubliek of ik iets later aan kan komen. Een half uur later is gelukkig geen probleem.

Op naar het Oldambt
Mijn tocht vanuit het wierdenland naar het Oldambt is een bijzondere ervaring. Dit is hartje aardbevingsgebied, en ik zie de schade bij de huizen en boerderijen bij Wirdum en langs het Damsterdiep richting Appingedam. Busjes raggen me voorbij, timmermannen heten hier aardbevingschadeherstelbedrijven. Door Appingedam en onder Delfzijl door, fiets ik ineens kilometers langs zware industrie en windmolens. Ik kijk mijn ogen uit, ook naar de dreigende lucht.

Ik steek het Termunterzeildiep over en dan barst toch een buitje los. Bij een groep bomen wacht ik tot het over is. Dikke pech: essentaksterfte! De regen gaat dwars door de grote gaten. Onderweg zag ik hele rijen bomen uit elkaar vallen. Een tragische schimmelziekte met grote gevolgen voor het al zo open landschap.

Kromming van de aarde
Even later rijd ik het Oldambt binnen bij de Reiderwolderpolder. Een jonge polder langs de Dollard, dikke klei. De eindeloos lange rechte weg door het vlakke land is een bizarre fietservaring. Je zou hier de kromming van de aarde kunnen zien, zei boer Piet Glas. Ik trap er in hoge versnelling doorheen en kom aan het eind gelukkig wat structuur tegen, een paar akkerranden van de ANOG (Agrarische Natuurvereniging Oost Groningen). Dat is het agrarisch collectief dat hier aan agrarisch natuurbeheer doet. Er staat een groot infobord bij, dat een buizerd als uitkijkpost wordt gebruikt.

Graanrepubliek
Ik heb met Gert Noordhoff van de Graanrepubliek afgesproken, die al in een stuk land nabij Finsterwolde staat te wachten. Hier hebben ze net de oogst gedaan van verschillende graansoorten. Hey, Blaarkoppen!? Fleckvieh koeien, verbetert Gert. Ze lopen hier tijdelijk.

Emmer en zwarte haver
Vrijwel direct krijg ik een minicollege over granen in Groningen. Jammer dat het hier steeds meer vergrast. Hij doelt op de melkveehouders die in de plaats komen van de akkerbouwbedrijven. ‘Terug naar de korrel’, is wat de Graanrepubliek wil.

Waar we nu staan werden dit jaar twee soorten graan biologisch geteeld: zwarte haver en emmer. Emmer is nog ouder dan spelt, maar werd al honderden jaren niet meer in Nederland geteeld. De meeste graansoorten hebben hun oorsprong in Duitstalige landen, en emmer vonden ze bij de conservatieve boeren rond de Alpen. Zwarte haver werd nog door de grootvader van Gert geteeld.

Deze akker was ook onderdeel van een landart project. Afgelopen zomer kon je hier in een hoogzit genieten van het uitgestrekte land, en kennismaken met het verhaal en de smaak van de oude graansoorten. Vaker organiseert de Graanrepubliek mooie evenementen.

Hier wordt hard nagedacht over verschillende combinaties. Witte klaver is door de granen gezaaid, er was ook phacelia (bijenbrood) en malva (kaasjeskruid). De klaver bindt stikstof uit de lucht, en maakt het beschikbaar voor andere planten in de bodem. Vliegende insecten zijn dol op klaver en phacelia, en dat vindt Gert heel belangrijk, vooral voor de solitaire bijen- en hommelsoorten waar het slecht mee gaat in Nederland. Waar we staan is een overgangsgrond, van de glaciale afzetting waar Finsterwolde op is gebouwd naar de vette klei. Dit perceel heeft daardoor last van een keileemlaag. Het kaasjeskruid doorbreekt met zijn lange wortels deze ondoorlatende laag en haalt mineralen naar boven.

Ontstaan van het landschap
We gooien de fiets achterin de auto en rijden naar Bellingwolde. Ik heb geluk, Gert weet veel over het ontstaan van het landschap waar hij opgroeide. Dorpen op glaciale afzettingen, dijkdoorbraken vanuit de Dollard tussen 1200 en 1500, kavelstructuur en ruilverkavelingen. Hij schudt de jaartallen wanneer een polder is ingedijkt zo uit zijn mouw en wijst me op subtiele hoogteverschillen, oude dijken, kolkjes, en de kleur van de klei waar net geploegd is. De omstandigheden zijn ideaal voor graan.

Een voor mij nieuw inzicht geeft hij over de openheid van wat hij noemt de Dollardboezem. De polders zijn altijd open geweest, maar worden de laatste decennia aangetast door bosjes en andere begroeiing. Gert denkt dat de openheid biodiversiteit juist versterkt, mits slim aangepakt. Steppesoorten zoals de Grauwe Kiekendief voelen zich hier thuis. Ze overwinteren in Afrika, en broeden hier tussen de wintertarwe op de grond. Variatie en her en der ruige begroeiing is daarbij wel belangrijk.

Hij wijst nog even op de uitgestrekte weilanden en maisvelden. Hij ziet hier liever wuivend graan. Mais put de bodem uit, boeren pompen hier zoveel mogelijk mest in de grond. De mooie luchten zijn gelukkig wel gebleven.

3D-gewassen
De missie van de Graanrepubliek is om de oude graansoorten weer terug te brengen in Groningen, op grote schaal en in een duurzaam landbouwsysteem. Ze noemen het 3D-gewassen: lekker en gezond, goed voor een vruchtbare gezonde bodem en een mooi landschap. Ze hopen dat zoveel mogelijk boeren aansluiten in Groningen. Gert zit ook in een studieclubje met biologische boeren over de grens.

Mansholt Witte Dikkop
Even later staan we op een akker achter de boerderij van de maatschap waar Gert samen met zijn vader en broer in zit. De klei plakt aan onze laarzen. Hier zien we nog beter de ingenieuze akkerbouw in stroken van 12 tot 16 meter. De granen zijn al geoogst, maar de lange banen zijn nog goed zichtbaar. Ze zijn in overgang naar biologische teelt. We zien uien en aardappels, luzerne, pompoenen en Gert noemt een paar van de graansoorten die ze hier vermeerderen: Mansholt Witte Dikkop, een Zweeds ras, Groninger wintergerst en emmertarwe. Hoe doordacht het bouwplan is kom ik achter als Gert er meer over vertelt. Hij geniet van de variatie.

Zoals vroeger: een uitgekiend bouwplan
Akkerboeren zitten nu in het stramien van schaalvergroting. Efficiënte akkerbouw met maar een paar gewassen. Grote investeringen en hoge opbrengsten met lage marges, maar ook toenemende problemen. Een verslechterende bodemstructuur met als gevolg verlies van organische stof, meststoffen die minder goed worden opgenomen en meer ziekte.

Vroeger waren de bouwplannen ruimer, met meer roulatie. Die vruchtwisseling doen ze hier nu ook. Een uitgekiend bouwplan is een mooie uitdaging. Ze gaan binnenkort aan de slag met een plan voor volgend jaar, samen met Werkgroep de Grauwe Kiekendief en Delphy. Wintergraan zal er geen onderdeel meer van uitmaken vanwege de onkruiddruk. Op zoek naar een alternatief dus, voor de akkervogels.

De luzernestrook bloeide in juli met paarse bloemetjes. Het zoemde van de insecten. Na het oogsten zag je de insecten een heenkomen zoeken richting de pompoenen bijvoorbeeld. Dat geeft wel aan hoe belangrijk die bloeispreiding is. Een mooi gewas dat diep wortelt en ook stikstof brengt in de grond. Graan na Luzerne is altijd een succes.

De stroken maken de overbrugging voor insecten behapbaar van de ene naar de andere strook. Een loopkever kan goed 50 meter per nacht overbruggen. Even later zien twee van die nuttige jongens dribbelen. Zouden ze ingehuurd zijn?

Vaste mest, soepel met de ploeg
We passeren een grote berg vaste mest. Van geiten, zegt Gert. Hij vertelt dat zijn grootvader en vader stug doorgingen met het aanbrengen van vaste mest op hun land, tegen de stroom in. Drijfmest is nu de norm, maar zien jonge boeren hoe de ploeg hier soepel door de grond gaat? Ze testen hier nu zelfs om stukken helemaal niet te ploegen. Altijd lastig op de klei. Met biologische omschakeling moeten ze ook anders grondbewerken. Ze hebben net een nieuwe eg aangeschaft. Dit soort investeringen zijn noodzakelijk, maar wel pittig.

Ik kijk naar de grond, en denk aan stofwolken die we op de zandgronden zien. Een heel aantal stroken gaat kaal de winter in. Gert legt uit dat dit belangrijk is voor de structuur. De vorst breekt de grond open, het heeft de verwering nodig.

Bij Thijs
We lopen weer naar de boerderij. Gert moet naar een slijter in Vlagtwedde. Weer een ideaal moment om vals te spelen op mijn fietstocht. Gert vertelt onderweg dat de slijter ‘Bij Thijs’ heet, en dat hij gespecialiseerd is in whiskey en jenever. Gert haalt een paar biertjes op waar zijn graan in zit: ‘Stoute Thijs’. Thijs is erg geïnteresseerd in streekproducten en heeft dit biertje onder andere laten maken, maar is ook een fanatiek promotor van jenever, het liefst uit Groningen natuurlijk.

Jenever oet Grunn?
Ik leg uit wat Tour du Boer is en Thijs nodigt ons uit naar zijn proeflokaal. Hij trekt een sjieke fles uit de kast, korenwijn met de naam ‘De Borgen’ (van Hooghoudt)  Hij vertelt over jonge en oude jenever en het verschil met korenwijn. Lang geleden had ik eens besloten dat ik whiskey niet ging leren drinken, en de korenwijn doet me herinneren waarom dat ook alweer was. Ik druk me uit in mistige termen. ‘goh, sterke smaak zeg’. Thijs lacht, korenwijn is zeker vol van smaak.

Hij vindt het zonde dat jenever in Nederland niet populair meer is, het sterft rap uit. Jenever wordt de godfather van gin genoemd met de jeneverbes als basisingrediënt, die in Drenthe nog redelijk veel groeit. Gin is wel populair in veel landen. Bols redt het ook prima internationaal, met gifkleurige flessen, puur voor cocktails. Chemisch goedje, noemt Thijs het. Hij verkoopt het niet, net als Hooghoudt. Dat zijn mengfabrieken met alleen maar buitenlandse ingrediënten. Als ik vraag naar jenever uit Groningen is het even stil. Er zijn veel mooie kleine distilleerderijen in Nederland, zoals Zuidam en Kalkwijck, maar niet meer in Groningen.

Afgelopen zomer was daar de uitzondering. Met oergranen van de Graanrepubliek is een vat jenever gevuld aan de Dollard-Dijk om daar af te rijpen in de zilte zeelucht. Het recept komt van ambachtelijk stoker Žarko van Alambik uit Midwolda.

Speciaalbier
Thijs richt zich veel op bier. Ook studenten nippen tegenwoordig speciaalbier. Een goede ontwikkeling lijkt me. Wij dronken als student ‘Bier’, huismerk van de supermarkt voor 5 euro per krat. In Groningen zitten inmiddels zo’n acht brouwerijen. Ook thuisbrouwen is populair. Thijs geeft veel bierproeverijen en de meest exclusieve bieren zijn niet aan te slepen.

De mannen praten nog even door over mogelijkheden met Gronings pompoenbier en nog veel meer, mooi om te horen! Thijs merkt op dat het vooral de jongere generaties zijn die experimenteren met slimme samenwerkingen in de regio.

Verrassend, deze onverwachte tussenetappe. Het is verleidelijk om alle flessen te openen, maar ik was op weg naar Rineke Dijkinga. Als ik de fiets weer wil pakken strijkt Gert nogmaals over zijn hart en brengt me naar Sellingen, het zuidelijkste puntje van de meeste Drentse streek in Groningen: Westerwolde. En zo rijden we van de uitgestrekte velden in het Oldambt, naar de kleinschalige afwisseling van beekdalen en esdorpen in Westerwolde.

Rineke Dijkinga
Rineke ontvangt ons bij haar prachtige woning in Sellingen aan het Ruiten Aa-kanaal. Rineke en haar man Jan Dommerholt zijn hier jaren geleden komen wonen omdat ze verliefd werden op het kneuterige landschap. Jan werd hier boswachter en Rineke bouwde haar praktijk op voor orthomoleculaire- en natuurgeneeskunde, en schreef haar boeken.

Gert blijft nog voor een bak koffie, Rineke had me uitgenodigd om een salade te komen eten van eigen tuin. Ik zie een paar boeken op tafel liggen die ik ook geweldig vind, De graanrepubliek van Frank Westerman en Herstellende landbouw van Mark Shepard. We praten over voedselbossen en de polyface farm van Joel Salatin, maar ook de verharding van de maatschappij die ze ook terugzien tussen bioboeren en reguliere boeren.

Rineke, Jan en Gert praten ook veel over de verschillende graansoorten en de uitdagingen bij het telen en verwerken ervan. Als ik dit zo aanhoor zijn de mogelijkheden eindeloos. Graan is zo breed inzetbaar! Waar Gert de weidsheid van het landschap associeert met vrijheid, is Rineke verslingerd aan het kleinschalige kneuterigheid en grote hoeveelheid natuur in het landschap in Westerwolde. De gemeente Vlagtwedde is toegetreden tot het internationale Cittaslow netwerk, waar het draait om slow living en behoud van gemeenschapszin.

Rineke is natuurgeneeskundige van huis uit en ze gelooft dat goede darmbacteriën essentieel zijn voor een goede vertering. Je kan dan wel goed eten, maar als het niet goed verteerd wordt mis je effectiviteit. Zo is het ook met de bodem. Zonder een vitaal bodemleven nemen planten ook niet op effectieve wijze voedingsstoffen op. Ik zou hier later nog veel meer over horen.

Gert vertrekt weer naar het open landschap. Ik bedank hem voor zijn tijd en spontane taxi actie. Jan neemt me mee naar een stuk land tegenover hun huis dat ze pas hebben aangeschaft. In de singels eromheen hebben ze samen met buurtgenoten 200 bomen geplant hebben om biodiversiteit te bevorderen. Er staat een mooi infobord bij waarop ze dit verhaal uitleggen.

Voedselbos
Ze willen hier een voedselbos aanleggen in stroken en met eenjarige gewassen ertussen. Voedselbossen zijn helemaal hot en met een goede reden. Kortgezegd is een voedselbos een manier om voedsel te produceren in de verschillende lagen die je in een bos ziet, op de grond, op bosjeshoogte en in de boomkruinen. Daarbij probeer je optimaal naar ecologische processen te kijken. Voedselbossen zijn een opkomend fenomeen, en heeft verschillende verschijningsvormen. De Natuur en Milieufederatie Groningen (onder)steunt deze beweging actief. Ik zie het ook als vorm van natuurinclusieve landbouw.

Jan heeft hier de regie. Ik merk dat hij zich er goed in verdiept heeft, met het ontwerp, mechanisatie (Jan’s specialiteit), zaadbomen en dieren. Ik ben dan ook zeer benieuwd hoe het er hier over vijf jaar uitziet.

Met een vergiet de tuin in
We lopen door naar de voortuin. Een veelzijdigheid aan kruiden en bloemen is in permacultuursysteem aangelegd. Permacultuur is een ontwerpprincipe waarbij de veerkracht van natuurlijke ecosystemen centraal staat. Rineke plukt ijverig een vergiet vol. Ik probeer bij te houden welke soorten het zijn, en vraag honderduit. Ze weet zo veel over de geneeskrachtigheid van de planten, maar ook de toepassing.

Natuurgeneeskunde
Ik vraag naar natuurgeneeskunde, waar ik weinig van weet. Ze legt uit dat de reguliere geneeskunde de duizenden jaar oude geneeswijzen heeft overgenomen. Omdat dit wetenschappelijk goed is dichtgetimmerd sluit het ook de natuurgeneeswijze uit. Onderzoek uit de natuurgeneeshoek worden helaas niet geaccepteerd door de reguliere geneeskunde.

Reguliere bedrijven zoeken altijd naar een werkzame stof, waarop ze patent aanvragen. Een commerciële overweging. De natuur werkt niet zo, zegt Rineke, en is veel complexer. Er zitten duizenden actieve stoffen in een plant. Je kan niet patent aanvragen op een natuurproduct, er valt dus geen droog brood mee te verdienen. Ze ziet dat mijn hersenen kraken, en verduidelijkt het aan de hand van Sint Janskruid dat we in haar tuin zien staan. Ze stelt de vraag ‘Waarom hebben reguliere antidepressiva zo veel bijwerkingen’ en beantwoord de vraag direct zelf: omdat alleen één werkzame stof (hypericine) uit de plant is gehaald. Duizenden stofjes die ook weer een milde werking hebben balanceren die werking niet.

Vrouwenmantel, Muskuskaasjeskruid, Kornoelje, Melde en Amarant, Waterkers, alles wat we zien is eetbaar en wordt verwerkt in de salade die we straks eten.

Voedselindustrie
Later zitten we met een glas wijn in de serre en praten we over te veel om op te noemen. Rineke vindt het een van haar belangrijkste taken om mensen weer kennis bij te brengen over gezonde voeding. Hoe mensen eten maakt haar niet uit, maar ze vindt het wel zonde als mensen dat doen vanuit de verkeerde overwegingen. Ze vindt het verbazingwekkend hoe weinig aandacht er is naar kwalitatief goed voedsel. In veel landen besteden ze 30% van hun inkomen aan voedsel en in Nederland is dit 11%. Dat is wel zorgwekkend. Ook in de landbouw rommelt het, en ze zijn dan ook enthousiast over mijn Tour du Boer, omdat het belangrijk is om dit verhaal te vertellen.

Rineke schrikt van het kennisniveau van mensen over voeding, en gaat het volgens haar al mis in de opvoeding. Met de komst van internet zou je denken dat mensen zich goed kunnen informeren, maar de simpelste dingen weten mensen niet meer. In de voedselindustrie spelen veel belangen, en veel onwaarheden worden verkondigt, ook door gevestigde instituten. Zo is kokosvet al een paar jaar populair in de gezonde voeding wereld, maar zingt nu het idee rond dat dit slecht zou zijn door verzadigde vetten. Niet waar, omdat het gaat om een groep verzadigde vetten die juist goed zijn. Volgens Rineke kijken ze in het buitenland verbaasd naar Nederland, waar we vasthouden aan oude wetenschap.

En zo heeft ze nog meer bizarre constateringen. Voor mij een eyeopener gaat over Japanse Duizendknoop. De oorlog die wij voeren tegen deze huisontwrichtende exoot is verbeten. Rineke heeft een heerlijk simpele oplossing: if you can’t beat it, eat it. In de plant zit een stofje dat voor 50 euro per potje wordt verkocht als anti-ageing middel.

Regionale productie
Rineke en Jan weten veel van gezonde voeding maar inmiddels ook van de landbouw. Met de webshop van Rineke, alarineke.nl, verkopen ze gezonde producten. De recepten bedenkt ze op papier. Ze is bezig om dit zoveel mogelijk door boeren in de buurt te laten telen, en inmiddels gebeurt dit al op serieuze schaal, veelal biologisch of in omschakeling. Bestrijdingsmiddelen zijn uit den boze, maar de keurmerken vindt Rineke ook niet heilig. Rineke merkt dat SKAL voorwaarden ook steeds losser worden, en ook niet perse duurzaam of natuurinclusief betekent. Kortgezegd is de consument losgeraakt van de oorsprong van zijn voeding, en de boer is losgeraakt door de anonieme afname. Ze heeft slapeloze nachten gehad toen ze erachter kwam welke problemen er spelen in de verwerking van landbouwproducten. Ze gaat ook het gesprek aan met de bedrijven die de producten voor haar verwerken. Ze willen niet deze kleine hoeveelheden afnemen dus dat gaat soms moeizaam. Rineke vindt dat de boeren hun nek uitsteken met het telen van bijzondere gewassen, dus ze strijd voor een gezonde marge. Hoe mooi zou het zijn om de verwerkende industrie weer naar Groningen te halen. Het zou een boost kunnen zijn voor de economie van deze fragiele hoek in Nederland.

De consument dus terug naar de boer. Ik vraag of dit altijd een niche zal blijven. Rineke gelooft dat het groot kan worden, als het verhaal maar wordt verteld. De consument heeft veel macht, en besluit zelf wat hij koopt.

Boeren in de buurt
Ze vroegen boeren in de buurt of ze op biologische wijze wilden experimenteren met gewassen die Rineke verkoopt. Het enthousiasme was groot en inmiddels zijn er twee boeren die een heel aantal hectares inzet hiervoor. Het zijn boeren die passen in de denkwijze van Rineke, zoals Harry Luring, die heel sterk gericht is op kringlooplandbouw. De naakte haver is een groot succes. Rineke wil graag meer specifieke gewassen laten telen in de buurt, zoals meerjarig graan, quinoa en oliehoudende gewassen als koolzaad en vlas, maar dat blijkt nog best een uitdaging zonder bestrijdingsmiddelen. Die kennis moet weer worden opgebouwd.

Gezonde pannenkoeken
De tafel staat inmiddels vol en ik krijg acuut last van keuzestress. Rineke begint haar uitleg over hoe het werkt bij de pannenkoeken. Die bestaan uit rogge, quinoa, haver en boekweit. Ze is er zo enthousiast over dat ze de pannenkoekenmix gaat verkopen via haar webshop. Vervolgens wordt de pannenkoek gevuld met kwark, salade, geroosterde courgettes, buffelmozzarella, geroosterde boekweit, verschillende soorten dressing etc. etc.. Het is waanzinnig lekker en ik vraag of ze dit vaak eten. Ze eten hier met de seizoenen mee dus wat de tuin te bieden heeft staat op tafel. ‘Neem nog een pannenkoek’, zegt Rineke. ‘Anders kun je niet fietsen’.

Met mes en vork naar de composthoop
Ondertussen praten we verder. Jan geeft aan dat de focus weer op voedingswaarde zou moeten liggen. Rineke laat daarom een laboratorium uitzoeken welke sporenelementen er in haar producten zitten. Sporenelementen zijn kleine hoeveelheden elementen als zink, koper en jodium, die essentieel zijn voor de groei van een plant. Ze verdwijnen steeds meer uit onze producten en dus voeding, en dat is niet goed. Voor onze gezondheid zijn ze net zo essentieel. Met een biologische teelt, met aandacht voor de bodem zou het gehalte aan sporenelementen weer moeten toenemen, en dat laat ze dus onderzoeken in een laboratorium.

Ze heeft nog een helder inzicht voor me: er zijn veel overeenkomsten te noemen tussen de bodem en onze darmen. Een gezonde voedingsbodem voor bodemleven wordt gefaciliteerd door humus. Humus zou ook wel eens belangrijk kunnen zijn voor ons lichaam. Zo is aangetoond dat boerderijkinderen gezonder zijn. Ik vraag of we met mes en vork naar de composthoop moeten. Rineke geeft aan dat er al voedingssupplementen zijn met bestanddelen uit humus (Fulfinezuur). Wie weet is het allemaal wel veel simpeler dan we denken, zegt ze. Een lepel aarde om weer beter te worden.

We praten door over hoe belangrijk een sterke visie is, de staat van de landbouw, verspilling, plukken uit de natuur en verder te veel om op te noemen. Ik krijg boekentips mee, dus moet hierna nog flink aan de studie. Ik sluit af met een poging het samen te vatten. Rineke Dijkinga heeft een heldere missie om mensen te leren over gezonde voeding. De extra component is dat ze nu ook de producten die ze verkoopt lokaal laat verbouwen, met aandacht voor kringloop en gezonde bodem. Daarnaast richt ze zich op de hele keten en hoopt ze alles zo veel mogelijk in de regio te kunnen verwerken. Ze barst van de ideeën en pioniert op meerdere vlakken voortdurend. Oude granen, nieuwe teeltwijzen, producten met geheel nieuwe samenstellingen, opgebouwd in een doordachte keten. En dat vanuit een prachtige streek: Westerwolde.

Het is bijna donker, en ik realiseer ik me dat ik nog een uur moet fietsen. Rineke en Jan zie ik morgen weer. Even later, als ik ben uitgezwaaid, en in het donker door Westerwolde slinger probeer ik de inzichten te verwerken. Zo inspirerend, op zoveel verschillende niveaus. Ik kom aan bij Jan Loots, waar ik blijf slapen en verontschuldig mij dat ik zo laat ben. Geheel geen probleem, zegt Jan. Ik krijg een rondleiding door zijn prachtige duurzame huis en een heerlijk koud biertje. Ik ga heel goed slapen..

 

Schrijf u in voor onze nieuwsbrief en ontvang het laatste natuur- & milieunieuws in uw mailbox:
Inschrijven
Volg ons via social media  
 
Wij worden gesteund door:
Nationale Postcode Loterij
CBF