NMF Groningen Samen voor een mooi en duurzaam Groningen.
Menu
Tour du Boer: Dag 3

Tour du Boer: Dag 3

Dag 3 van mijn tour. Als ik wakker word regent het pijpestelen. Een enorme wolk over Nederland. Ik bel Edwin Spa van Waddenvarkens of later ook kan, de wolk is rond 13:00 uur weggedreven. Geen probleem!

Ik pak snel mijn drijfnatte tent in en fiets van Uithuizen tot voorbij Uithuizermeeden de uitgestrekte polders in van de pootaardappelboeren. Klopt dit wel? Ik ben op zoek naar een kleinschalig varkensbedrijf maar zie alleen maar eindeloos aardappelland, en op de achtergrond de imposante windmolens en industrie van de Eemshaven. Het komt wat dystopisch op me over. Ah, er doemen een paar huisjes op. Als ik aankom, staat van een klein huis de deur open en zitten twee mannen aan tafel. Gerdt van Hofslot, een verslaggever van Dagblad van het Noorden, wilde hier ook graag aanhaken. Ik schuif snel aan. Hij schreef er dit artikel over.

Wars van betalingsrechten
Ik merkt direct dat ik met een heel ander soort ondernemer te maken heb. Edwin’s bedrijf is geboren uit de liefde voor de dieren en heel kleinschalig. Er is veel aandacht voor dierenwelzijn en voor de kwaliteit van het vlees. We praten over de Europese steun per hectare, de betalingsrechten. Edwin is er wars van, hij wil geen subsidie en geeft zijn percelen niet eens op. De boeren zeggen dat ze er mensen te eten voor geven. Maar de bakker en timmerman krijgen toch ook geen subsidie?

Hij werkt biologisch, maar wil ook geen keurmerk. ‘Mensen kunnen toch komen kijken?’ Ze regelen zelf hun afzet, al was dat nog een aardige zoektocht. Maar het werkt nu goed, vooral online gaan de producten heel Nederland door.

Varkens op de akkers
Er is geen groter contrast denkbaar. De boeren die hem omringen hebben 200 tot 300 hectare. Grote percelen en schuren. Er zijn amper vogels in deze ecologische woestijn. Edwin heeft ze allemaal zien verdwijnen in de afgelopen 11 jaar. Bij het opstarten van het varkensbedrijf gingen ze praten met de aardappelboeren. Is het mogelijk om de varkens op hun land te laten lopen na het rooien? Er blijft altijd veel achter op het land, en ze kunnen zelfs overwinteren. Ze hoeven niet ploegen en te spuiten. Winwin! In Frankrijk wordt dit al veel gedaan, zegt Edwin. Helaas, de boeren hebben geen interesse, ze vinden het eng. De journalist kijkt hem beteuterd aan.

Edwin denkt dat het ook te maken heeft met dat de pootaardappelboeren flink verdienen op deze manier en dus geen behoefte hebben aan verandering. De vraag rijst of je voor natuurinclusieve landbouw boeren moet dwingen te veranderen, of juist stimuleren.

Voor Waddenvarkens is het onmogelijk hier uit te breiden. Vlakbij gelegen land ging onlangs voor 80.000 euro per hectare van de hand.

Meerstad
Waddenvarkens heeft ongeveer 100 varkens verdeelt over meerdere plekken richting Stad. De grootste groep van bijna 60 dieren loopt op drie hectare gepacht land bij Meerstad, waar het gras hoog staat. Dit grotendeels mislukte woningbouwproject rondom een grote plas water heeft een bewogen geschiedenis, maar de varkens kunnen hier hopelijk nog lang genieten.

Varkens in de wijk
Het mooiste project is een wijkproject in woonwijk De Meeuwen in Groningen Stad. Op initiatief van een paar ijverige inwoners lopen hier vier varkens op 2000 vierkante meter grond. De bewoners doen alles zelf, en hebben een heel rooster in elkaar gedraaid voor de zorg. Inmiddels staan 30 mensen op de lijst. Het is een ontmoetingsplek geworden in de wijk en de dieren worden flink geknuffeld. Dat wordt nog lastig, want naar de slacht gaan ze zeker. Maar dit zijn de mazzelaars. 12,5 miljoen varkens in Nederland lopen er heel anders bij. Edwin noemt dit nou pure bewustwording.

Bofkippen en een beer van 400 kilo
We lopen naar de schuren en zien daar de 100 ‘bofkippen’. Ze worden gehouden voor het vlees en lopen los rond in het perceel. Verder naar achteren zien we de Bonte Bentheimer zeugen vredig smakkend in de modder. De pater familias is de imposante Duroc beer van 400 kilo. Hij komt uit zijn hok, Edwin werpt hem een paar bananen toe. De kruising Bentheimer en Duroc vinden ze een mooie balans en levert goed vlees op, niet te vet. Edwin vertelt dat ze zeer intelligent zijn en 26 verschillende manieren van communiceren hebben.

Varkens als natuurbeheerders
Varkens inzetten voor natuurbeheer is mogelijk, maar wel maatwerk. Belangrijk is om ze niet te lang ergens te laten staan, maar het kort omwoelen van de humuslaag kan heel goed zijn in bossen of op akkers. Er zijn wat experimenten geweest met het inzetten van varkens tegen exoten, maar Japanse Duizendknoop wortelt te diep. Berenklauw zou wel goed kunnen, varkens zijn er dol op.

Op de kwelders zouden ze ook een rol kunnen spelen in het klein houden van de begroeiing. Helaas was het Groninger Landschap ook terughoudend. Experimenteren zou mooi zijn, maar er is nog een lange weg te gaan.

Ik kijk naar een tevreden boer met een goedlopend bedrijf. Het is bikkelhard werken maar prachtig, zegt Edwin. Dit kleinschalige extensieve bedrijf heeft bestaansrecht in het agrarisch landschap voor de bewuste vleeseter.

Eikemaheert
Ik spring weer op de fiets met wat waddenspeklappen in de tas voor mijn volgende adres. Het weer is wat onstuimig en de imposante boerderij Eikemaheert doemt uiteindelijk op in de polder. Als ik op de oprit een foto maak van de boerderij komt Angela toevallig aanfietsen met een grote bos bloemen die ze verkoopt aan de weg. Ik zet mijn fiets op de deel en zit even later in de gezellige keuken aan tafel met Piet en Angela. Drie Jack Russells liggen bijzonder rustig bij ons. Uiteindelijk blijf ik hier ook eten en slapen in een echt bed!

Pootaardappelen
Piet zat in een maatschap met zijn zus en broer. Ze hadden een regulier akkerbouwbedrijf en zagen de schaalvergroting om zich heen opkomen, 40 hectare pootaardappelen, 70 hectare, echt spectaculair. Bij Piet begon het te knagen. Is die schaalvergroting wel nodig? Hij begon met biologische landbouw en probeerde dat nog een tijdje te combineren met reguliere teelt. Dat was lastig, en hij besefte dat het roer radicaal om moest. Hij vond dat het bedrijf te groot en stuurloos werd. Bovendien waren zijn zus en broer meer traditionele boeren, en het verschil van inzicht werd steeds sprekender.

Vijf ton tarwe zonder bestrijdingsmiddelen
Hij kon het ook niet meer verenigen met zijn idee voor de landbouw in brede context. Piet vindt dat reguliere landbouw ons geen steek verder brengt. Prijzen stijgen alleen maar, investeringen en de hoeveelheid werk daarmee ook. Treffend vertelt hij over de chemische industrie. Boeren worden door coöperatie Agrifirm uitgenodigd voor een spuitavond om het afgelopen seizoen te evalueren. Heeft een bestrijdingsmiddel gefaald dan is een oplossing uit eigen koker snel aangedragen: een nieuw middel! In deze technocratische wereld wordt nooit eens de vraag gesteld ‘zitten we nog wel op de goede weg?’ Piet vroeg zich af waarom hij 10 ton tarwe zou verbouwen als hij 5 ton tarwe kan verbouwen zonder bestrijdingsmiddelen? Het landbouwsysteem is economisch gedreven, ook met de organisaties rondom de boer zoals scholen, banken, leveranciers, advieswereld, etc.

Bier en bitterballen
Samen gingen Piet en Angela aan de slag met het opzetten van een missie en een visie voor het bedrijf in sessies met bier en bitterballen. Dat was heel zinvol en het idee voor het huidige bedrijf was geboren. Piet stapte uit de maatschap met zijn zus en broer en sinds 1 mei 2017 is het nieuwe bedrijf actief.

Tussen de bitterballen door werden een aantal dingen duidelijk. Ze zijn veel kwijtgeraakt in de landbouw. Ook op hun eigen bedrijf waren bijna geen vogels meer te horen, ondanks inspanningen hiervoor. Verder kwijtgeraakt: de relatie tussen boeren en burgers. Wie komt er nog op een boerenerf? Ze zijn niet meer onderdeel van de dorpssamenleving, terwijl dat vroeger wel zo was. Angela sprak een man die om de hoek woont. Hij was nog nooit op Eikemaheert geweest, en wist ook niet wat hij er te zoeken had.

Kip, patat en appelmoes
De kippen zijn de kern van het bedrijf, drie ruimtes met 4800 vleeskippen. Dit najaar worden appelbomen geplant waar ze onder gaan lopen. De kippenmest is nog wel een uitdaging voor de gevoelige bomen, maar ze hopen dat dit genoeg verspreid wordt. Verder willen ze het ook een beetje loslaten. Biologische boomgaarden zijn meestal super gecontrolleerd, maar dat brengt ook een hoop heisa met zich mee. Minder investering en ook wat minder opbrengst, dat past ze beter.

Biologische akkerbouw blijven ze er bij houden, in kleinschalige opzet. Biologische aardappels blijft een uitdaging, maar hij let goed op de nieuwe Fytoftora resistente rassen die bij de proefboerderij in Kollumerwaard worden ontwikkelt. Het is te hopen dat de consument ze hebben willen.

Bijzonder is de teelt van witte klaverzaad die ze van een oude collegaboer overnamen. Het is een oud Fries Groningse klaversoort en wordt ingezet als groenbemester. Witte klaverzaad wordt nu geïmporteerd uit Denemarken en Canada.

Ze hopen veel kippenvoer te kunnen verbouwen zodat ze toch een beetje de kringloop kunnen sluiten. Helaas produceren ze ook teveel mest om zelf te verwerken, dat vinden ze wel jammer. Toch hebben ze voor dit model gekozen om toch iets natuurlijks te doen op een kleinschalige manier. De pluktuin die ze hebben past daar ook mooi in.

Het avontuur met het erwtje
Veel lol beleven ze aan een bepaald vergeten soort erwt met de magische naam ‘het Wonder van Scheemda’. Ze kregen een zakje erwten van dit soort en gingen aan de slag met de teelt ervan. Elk jaar werden de nieuwe erwten ingezet voor de vermeerdering en kwamen ze erachter dat het erg lekker smaakte. Een filmmaker kwam een minidocumentaire maken. De zoektocht naar de oogst, en de zoektocht naar een goede toepassing kost veel tijd, maar vinden ze ook prachtig. Waar kan dit toe leiden?

Niet oubollig
Voor de afzet van de kippen gaat een deel naar een biologische kippenslachterij, een klein deel slachten en verkopen ze zelf. Appels gaat ook grotendeels naar grootschalige verkoop, maar een deel verkopen ze weer zelf. Ik denk aan de biologische appels bij de Albert Heijn die uit Chili komen.

Ze maken een gezellige ruimte met een houtkachel en grote eettafel, waar mensen een bakje koffie kunnen krijgen. ‘De eerste niet oubollige boerderijwinkel’, zegt Piet beslist. Verkoop aan huis doen ze al, vertelt Angela verder. Heel simpel, met een mailinglijst. Werkt uitstekend! En zo, zegt Piet, hebben we kip, patat en appelmoes, en lopen we vanzelf binnen.

Natuur op het perceel
Een kaart van het zes hectare gebied rond de boerderij wordt op tafel gelegd. We zien de uitloop van de kippen die landschappelijk zijn ingepast. Ze twijfelden over een grote omheining tegen de reeën, dat werd hun aangeraden, maar besloten om de reeën gewoon toe te laten. Hoe erg kan het zijn? Sterker nog, er zijn een paar bosjes voor gereserveerd. Er is een natuurplas en rondom het perceel komt een wandelpad. Dat is weer een toenadering naar de bewoners, zien ze wat van de boerderij. Het pad heeft nog een geniale functie. Mensen worden hier van harte uitgenodigd hun hond uit te laten. De geur van hun urine zal de vossen die graag kippetjes lusten op afstand houden. Angela doopt het Piet’s pispad.

Helaas komen ze niet in aanmerking voor agrarisch natuurbeheer, zodat ze subsidie zouden kunnen krijgen voor hun inspanningen. Het is jammer, maar ze vinden het ook fijn om op eigen manier te doen. En het is toch altijd een gedoe met al die mensen die hier mee bezig zijn, zoals RVO, provincie en collectief. De kleinschaligheid en afwisseling vinden ze prima hier passen, en het zal de dieren aanspreken.

Natuurinclusief
Natuurinclusieve landbouw zien ze dus wel zitten. Maar de reguliere boer? Het lijkt ze lastig deze te activeren zonder een economische prikkel. Piet denkt dat je toch bij de melkfabriek moet zijn bij veehouders en de verwerkende industrie bij akkerbouwers. Suikerfabrieken bijvoorbeeld zullen helaas weinig ondernemen, is zijn inschatting. Ze geven aan dat Nederlandse suikerbietenindustrie de duurzaamste is ter wereld door de meest lage input per kilo suiker. Dat is ook mooi, maar niet natuurinclusief te noemen.

Bloeiend bedrijf
Een aantal jaren geleden deden ze mee met een project van ‘Bloeiend Bedrijf’. Voor een riante vergoeding werden akkerranden aangelegd en kregen de boeren studie-uren. Het doel was om de functionele akkerdiversiteit te meten, kort gezegd: natuur die productie ondersteunt, bijvoorbeeld tegen luizen. Medewerkers van het Louis Bolk Instituut kwamen monitoren met insectenvallen en vergrootglazen. De deelnemende boeren waren razend enthousiast, ze leerden wat er allemaal leeft op hun land.

Na een jaar of drie stopte het project omdat het budget op was. Uit de afscheidsnotitie van Bloeiend Bedrijf lees ik: ’Wat jammer dat Bloeiend Bedrijf als project is geëindigd en er geen zicht op verlenging is, ondanks de klinkende resultaten.’ Ook Piet vond het erg jammer, maar zag zijn collega’s massaal weer terugvallen in oude patronen. Ze vonden de conclusies kennelijk niet hard genoeg wat betreft het voordeel van akkerranden zonder subsidie, en waren te bang voor verruiging ervan. Een belangrijk punt, lijkt me. Stel we gaan aan de slag met het stimuleren van boeren voor natuurinclusieve landbouw, doen ze dan mee uit eigen beweging?

Provincie Groningen: grootschalige biolandbouw
We hebben heerlijk gegeten en bij het toetje doet Piet suiker in zijn Waddenmax yoghurt voor de knars. Angela legt uit dat ze zich weinig gesteund voelen door de Provincie, ook al zetten ze in op biologische landbouw. Dit is vooral gericht op grootschalige productie, niet op intrinsiek gedreven landbouw. Angela was bij ondersteuningsavonden en voelde zich niet geïnspireerd. Dat heeft ze ook gezegd tegen Gedeputeerde Staghouwer: inzetten op meer verschillende initiatieven. Met die focus vinden ze dat er weinig ideeën zijn. Er gebeurt zoveel moois in het land, maar in Groningen lijkt het niet te landen. Vooral de kleinschalige ondernemer met bijzondere teelten of voedselbos initiatieven wordt hier niet mee gesteund. Kan hier geen stimuleringsbeleid voor komen?

De volgende dag word ik wakker na een diepe slaap en denk aan het lange gesprek van de avond ervoor. De speelse en inventieve manier om hun bedrijf in elkaar te passen, en dan ook nog ingebed in een steengoed verhaal.

Na het ontbijt krijg ik een rondleiding en lopen we door de kippenschuren. Er hangt een bezem aan de muur. Ze hebben eens een drama gehad met een Bruine Kiekendief in de hokken: honderden dode kippen door de paniek. De volgende krijgt een mep! Ik zie de eerste boompjes buigen in de wind. Nu nog pril, maar wat ben ik benieuwd hoe het hier over een paar jaar uitziet!

Lees ook mijn blog van dag 4.

Schrijf u in voor onze nieuwsbrief en ontvang het laatste natuur- & milieunieuws in uw mailbox:
Inschrijven
Volg ons via social media  
 
Wij worden gesteund door:
Nationale Postcode Loterij
CBF